یکشنبه, ۱۱ شهریور ۱۴۰۳
۱۲:۴۲
تاریخ بروزرسانی
یکشنبه, ۱۱ شهریور ۱۴۰۳
۱۲:۲۳
۲۰
طبقه بندی:
معماری و تعامل پذیری داده
استاندارد مدل داده ملی بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده موفقیت باشد؛ بلکه نیازمند اجراییشدن، پویایی و توسعه مداوم است. برای کاهش هزینههای بهکارگیری این استاندارد و تسهیل استفاده از آن، باید ابزارهای مناسب فراهم و آموزشهای لازم ارائه شوند. در این فصل به معرفی و بررسی ابزارهایی پرداخته میشود که بهکارگیری آنها استفاده از استاندارد مدل داده ملی را تسهیل میکند. این ابزارها میتوانند کاربردهای عمومی داشته یا مخصوص این استاندارد باشند و بهصورت رایگان یا از طریق خرید قابلدستیابی باشند.
طراحی و مستندسازی خوب یک استاندارد بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده موفقیت آن باشد. یک استاندارد برای موفقیت نیاز به اجراییشدن و پویایی از طریق توسعه مداوم و برطرفکردن ضعفها دارد. برای شروعکنندگان استفاده از استاندارد ممکن است هزینههای بهکارگیری آن بیشتر از مزایای آن به نظر برسد و تا زمانی که تعداد قابلتوجهی از سازمانهای مختلف تعاملات خود را بر اساس استاندارد مدل داده ملی توسعه ندهند، همینطور نیز خواهد بود. بهمنظور سهولتبخشی استفاده از استاندارد و کاهش هزینههای توسعه تبادل اطلاعات بر اساس استاندارد مدل داده ملی توصیه میشود ابزارهایی فراهم شده و به همراه آموزشهای چگونگی استفاده از آنها در اختیار مخاطبین استاندارد لایه داده قرار گیرند. استفاده از ابزار میتواند سربار هزینههای بهکارگیری استاندارد را کاهش داده و تمایل سازمانها برای به کارگیری استاندارد را افزایش دهد.
در این فصل ابزارهایی که بهکارگیری آنها استفاده از استاندارد مدل داده ملی را تسهیل کند، را توضیح میدهیم. برخی از این ابزارها ممکن است کاربردهای عمومی داشته باشند و برخی دیگر ممکن است صرفاً مختص استفاده از استاندارد مدل داده ملی باشند. گروهی از این ابزارها ممکن است موجود باشند و امکان دستیابی به آنها به طور رایگان یا از طریق خرید فراهم باشد؛ این ابزارها اغلب کاربری عمومی خواهند داشت. گروهی دیگر از ابزارهای پیشنهادشده در این بخش که در اکثر موارد فقط برای استاندارد مدل داده ملی کاربرد خواهند داشت، تاکنون توسعه نیافتهاند. در این بخش ویژگیها و کاربردهای این ابزارها به همراه مواردی از الزامات آنها ارائه خواهد شد. همانطور که پیشتر گفته شد، توسعه و آموزش استفاده از این ابزارها میتواند در موفقیت استاندارد مدل داده ملی بسیار اثرگذار باشد.
اهمیت ابزارهای ویرایش صفحهگسترده در امور اداری بر کسی پوشیده نیست. نرمافزارهای صفحه گسترده امکان ایجاد، ویرایش و انجام محاسبات بر روی دادههای جدولی را فراهم میکنند. نرمافزارهای صفحه گسترده این امکان را فراهم مینمایند که دادهها را بهصورت سطر و ستون وارد نمایید. بعد از واردکردن دادهها عملیاتی نظیر محاسبات، مرتبسازی و فیلتر نمودن را روی آنها انجام داده، همچنین میتوان این دادهها را چاپ کرد و نمودارهایی نیز بر اساس آنها ایجاد نمود.
نرمافزار مایکروسافت اکسل معروفترین و محبوبترین نرمافزار صفحهگسترده است و عضوی از مجموعه مایکروسافت آفیس است. در این استاندارد استفاده از نرمافزار اکسل برای ویرایش و ایجاد مصنوعات جدولی نظیر نیازمندیهای اطلاعاتی، صفحهگسترده نگاشت، کاتالوگ درخواست، کاتالوگ تبادل و فهرست بررسی قواعد وسپید تبادلی توصیه میشود. از دیگر نرمافزارهای صفحهگسترده میتوان به نرمافزار Google Sheets و LibreOffice Calc اشاره کرد.
برای طراحی نمودارهای گام اول توسعه بسته داده تبادلی ابزارهای مختلف و متنوعی وجود دارند. این ابزارها امکان رسم نمودار طبق قواعد UML یا BPMN را فراهم میکنند. برخی از این ابزارها به طور رایگان و آزاد در دسترس همگان وجود دارند؛ اما برخی دیگر نیاز به خرید دارند. همچنین برخی از این ابزارها صرفاً قابلیت رسم نمودار را دارند؛ اما گروهی دیگر امکان تولید کد نرمافزار بر اساس نمودارهای رسم شده را دارند. در ادامه آدرس سایت برخی از این نرمافزارها آورده خواهد شد. تصمیمگیری برای استفاده از ابزارهای طراحی نمودار برعهده سازمانهای استفادهکننده خواهد بود و استاندارد مدل داده ملی هیچکدام را بر دیگری ارجح نمیداند.
- https://app.diagrams.net/
- https://camunda.com/bpmn/tool/
- https://www.visual-paradigm.com/
- https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/visio/flowchart-software
- https://www.bizagi.com/en
طبق بند یک قانون مدیریت داده و اطلاعات ملی، کارگروه تعاملپذیری دولت الکترونیک موظف است «در تصمیمگیریهای خود بهاستثنای امر قضا نسبت به اعمال سیاستها و راهبردهای کلان و نظارت و مدیریت بر نحوه نگهداری، پردازش، دسترسی، یکپارچهسازی، امنیت و بهویژه تبادل و بهاشتراکگذاری دادهها و اطلاعات موضوع این قانون اقدام نماید.» دستگاههای اجرایی برای تعامل و تبادل اطلاعات بین یکدیگر نیازمند کسب اجازه از کارگروه تعاملپذیری هستند. حجم بالای درخواستهای ارائهشده به کارگروه از یکسو و کمبود نیروی انسانی در دبیرخانه شورای اجرایی فناوری اطلاعات رسیدگی به درخواستها از طریق نامهنگاری و به شکل دستی را با مشکل مواجه کرده است. همچنین امکان نظارت، پیگیری و گزارشگیری از وضعیت درخواستها در شیوه دستی وجود ندارد. برای حل مشکلات مذکور کارگروه ملی تعاملپذیری اقدام به توسعه سامانه مدیریت درخواستها کرده است تا از این طریق با سرعت و کیفیت بالاتری به درخواستها رسیدگی کند.
مدل داده ملی ممکن است بسیار بزرگ شود و جستوجوی آن برای یافتن نوعها و خصوصیتهای موردنیاز دشوار شود؛ بنابراین توسعه یک ابزار خودکار برای کاوش مدل داده ملی و تولید زیرمجموعههای مدل داده ملی اقدامی ضروری به نظر میرسد. این ابزار باید امکان جستوجوی مدل داده ملی بر اساس کلیدواژههای ورودی توسط کاربر، انتخاب عناصر مدل داده ملی و تولید یک زیرمجموعه سفارشی از مدل داده ملی را داشته باشد. قابلیتهای این نرمافزار عبارتاند از:
- جستوجوی مدل داده ملی بر اساس کلیدواژههایی خاص و مرتبکردن نزدیکترین عناصر به عبارت جستوجو شده از نظر معنایی
- تولید زیرمجموعههای سفارشی از مدل داده ملی
- امکان دریافت یک زیرمجموعه مدل داده ملی، اعمال تغییرات در آن و تولید زیرمجموعههای جدیدتر از مدل داده ملی
از ابزارها یا کتابخانههایی مانند XMLSpy، Oxygen، Saxon یا Xerces میتوان برای انجام اعتبارسنجی اولیه طرحوارهها و اطمینان از معتبر بودن آنها استفاده کرد. هنگام تولید نمونههای پیام نیز میتوان از این ابزارها استفاده کرد و با مشخصکردن یک عنصر ریشه از طرحوارهها، نمونههای پیام تبادلی را بهصورت خودکار ایجاد کرد. همچنین برخی از این ابزارها قابلیت اعتبارسنجی قواعد شماترون را نیز دارند.
امکان توصیف برخی از قواعد کسبوکار یا قوانین موجود در وسپید نامگذاری و طراحی با زبان شماترون وجود دارد. قواعد مشخص شده با این زبان را میتوان به طور خودکار در طرحوارهها اعتبارسنجی کرد. اگرچه ابزارهایی آماده برای اعتبارسنجی شماترون وجود دارند، توصیه میشود ابزاری جدید توسعه یابد تا کار اعتبارسنجی طرحوارهها بهمنظور انطباق با قواعد وسپید نامگذاری و طراحی را انجام داده و اسناد ادعای انطباق را بهصورت خودکار آماده کند.
با گذشت زمان و گسترش استفاده از استاندارد مدل داده ملی، ممکن است مدیریت این بستههای اطلاعات تبادلی به یک چالش تبدیل شود. سازمانها ممکن است زمان باارزش خود را صرف توسعه بستههایی کنند که پیشازاین نیز وجود داشتهاند و یا آگاهی از وجود بستهای مشابه و اعمال تغییرات جزئی در آن ممکن است باعث صرفهجویی در وقت و هزینه شود. ازاینرو توصیه میشود، ابزاری جهت مشابهتیابی بستههای اطلاعات تبادلی توسعه یابد. این ابزار بستههای درخواست را دریافت کرده و بر مبنای مصنوعات و محتویات بسته درخواست و با استفاده از فنون هوش مصنوعی و بازیابی اطلاعات، شبیهترین و مناسبترین بستههای اطلاعات تبادلی را با ترتیب مشخص اعلام خواهد کرد.
انتشار بسته داده تبادلی به سازمانهای دیگر اجازه میدهد تا بدون نیاز به ایجاد مجدد، بستههای داده تبادلی موجود را جستجو کرده و مورداستفاده مجدد قرار دهند. همچنین در صورتی که با گذشت زمان، الزامات تبادل اطلاعات دچار تغییر شده و نیاز به اصلاح بسته اطاعات تبادلی شکل بگیرد، وجود یک بستر انتشار، در دسترس بودن حاصل اقدامات گذشته را تضمین میکند. برای سهولت در انتشار و افزایش قابلیت دسترسی به بستههای اطلاعات تبادلی، کارگروه ملی تعاملپذیری با همکاری مرکز ملی تبادل اطلاعات باید سامانه ثبت بستههای اطلاعات تبادلی را توسعه دهد و ارتباط آنها با سرویسهای ارائهشده بر روی بستر NIX را پیگیری کند. این ابزار باید قابلیت فهرستبندی، جستجو و دریافت بستههای اطلاعات تبادلی بر اساس توسعهدهندگان، کلیدواژهها و سایر ابردادههای موجود در محتوای بستهها را داشته باشد.
علاوه بر بستری برای انتشار بستههای اطلاعات تبادلی، اطلاعات سرویسهای توسعه یافته بر اساس مصوبات کارگروه ملی تعاملپذیری باید به صورت جداگانه فهرست شوند. اطلاعات هر سرویس در این کاتالوگ باید دارای پیوند به بسته یا بستههای اطلاعات تبادلی که سرویس بر اساس آنها توسعه یافته باشد. کاتالوگ سرویس علاوهبر اطلاعات کلی مانند نام و توضیحات سرویس و پیوند به بستههای اطلاعات تبادلی در سامانه انتشار باید شامل اطلاعات اختصاصی سرویس مانند نوع سرویس، وضعیت برقراری سرویس در لحظه، نقاط دستیابی به سرویس، ساختار ورودیها و خروجیهای سرویس به طور دقیق، تکنولوژیهای مورداستفاده قرارگرفته در آن، مستندات و مواردی از این دست باشد. پیادهسازی کاتالوگ سرویس و ایجاد ارتباط بین کاتالوگ سرویس و بستر انتشار میتواند بستری مناسب برای نظارت بر مصوبات کارگروه تعاملپذیری دولت الکترونیک ایجاد کند.
موفقیت استاندارد مدل داده ملی بهتنهایی با طراحی و مستندسازی خوب قابلدستیابی نیست؛ بلکه نیازمند اجراییشدن و پویایی از طریق توسعه مداوم و برطرفکردن ضعفها است. فراهمسازی ابزارهای پشتیبان و ارائه آموزشهای لازم میتواند هزینههای بهکارگیری استاندارد را کاهش داده و تمایل سازمانها به استفاده از آن را افزایش دهد. این ابزارها شامل ویرایش صفحهگسترده، طراحی نمودار، مدیریت درخواستها، جستجوی مدل داده، کار با XML، بررسی خودکار قواعد، مشابهتیابی بستهها، بستر انتشار و کاتالوگ سرویس میشوند. استفاده از این ابزارها نقش مهمی در موفقیت و کارآمدی استاندارد مدل داده ملی دارد.
