تاریخ بروزرسانی
چهارشنبه, ۳۰ خرداد ۱۴۰۳
۱۴:۰۳
۱۵
طبقه بندی:
معرفی خدمات دولت الکترونیکی
نظریه تغییر (CHANGE THEORY)
دولت فناورانه ایران تجلی ایران اسلامیِ قدرتمند در قرن بیستویکم است که مبتنی بر هویت و ارزشهای اساسیِ این مرزوبوم سامانیافته و زمینه حکمرانی عادلانه، کارآمد و شفاف را فراهم خواهد کرد. این مهم از طریق همگامکردنِ ظرفیتهای جهان دیجیتال و فناوریهای نوظهور با باورها، ارزشها، فرهنگ، هنر و هویت اصیل ایرانی و اسلامی محقق خواهد شد. مواریث تاریخی و تمدنی ایران مبنایی برای شکلدهی به تحول دیجیتال و گسترش و نفوذ فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی در سطوح مختلفِ تعامل نهاد حاکمیت با مردم فراهم میکند؛ بنابراین، تلاش ما این است تا هویت اصیل ایرانی – اسلامی که بازنمای تاریخچهی فرهنگی و تمدنی این مرزوبوم است را در جلوههای دیجیتالی، ساختها، فرآیندها و سبکهای تعاملی و رفتاری نهادینه کنیم. تحول دیجیتال ایرانی را میتوان از منظر مبانی و ارکان، به شرح زیر توصیف کرد:
1) مبانی تحول
جهان دیجیتال؛ تعاملات فرا انسانی
گسترش فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی، عصر جدیدی را در تاریخ تمدن بشری رقم زده و ساحات مختلف حیات انسانی را دستخوش تحولاتی بنیادین نموده است. در دهههای اخیر سرعت تحولات و پیشرفتهای علمی و فناورانه، افزایش سرسامآوری داشته و صحنه حیات بشر را بهکلی دگرگون کرده است. کشور ما نیز - بهمانند بسیاری از کشورهای جهان – در این دوران با انواع مسائل مرتبط با ظهور ساحات و پدیدههای جدید دستبهگریبان بوده است.
زندگی انسان در حال دیجیتالیشدن است. هوش مصنوعی تمایز دنیا را با آنچه گذشتگان ما تجربه کردهاند بیشازپیش خواهد کرد. جهان آینده، جهان متصل است و انسانها، حیوانات، گیاهان، جمادات و اشیاء به هم متصل هستند و در نسبت با هم مسیر، جهت و نحوهی زیست خود را رقم میزنند. انسان که هزاران سال پس از هبوط حضرت آدم علیهالسلام تعامل با همنوع خود را تجربه کرده بود، حال به سطحی بالاتر از تعامل دست پیدا کرده و با هرآنچه موجود است در حال تعامل، اثرگذاری و اثرپذیری است. گویا جهانهای موازی توسط انسانها در حال اکتشاف است.
دیجیتالی شدن؛ درهمتنیدگی ارزشها و فناوری
دیجیتالی شدن در بنیادِ خود مبتنی بر ارزش است. در جهان دیجیتال آنچه ساخته یا تخریب (Disruptive) میشود، نسبت مستقیم با میزان ارزشی دارد که ساخته شده (Creation)، مبادله شده (Deliver) و قابلیت جذب (Capture) دارد. این رویکرد ارزش را به امر اجتماعی، ذهنی و تجربی نزدیک میکند تا مفهومی همپایهی پول و دارای تحقق ملموس (Tangible). بهبیاندیگر ارزش، مفهومی امتدادیافته از محسوسات (Tangibles) و نامحسوسات (Intangibles) است. تجربه فردی و اجتماعی حاصل از مراوده با پدیدهها و تعاملات، آنهنگام که تبدیل به انگاره و تخیل پایدار میشود تبدیل به تصمیمات انسانی و اجتماعی میگردد. حال اگر این ارزشهای اکتسابی با ارزشهایی که جزء وجود انسان و نشات گرفته از خلقت اوست هماهنگ باشد آرامش را برای انسان(ها) به ارمغان خواهد آورد و در غیر اینصورت اضطراب و ناآرامی که آفات این عصر است انسان را گرفتارتر خواهد کرد. در اندیشه ما ارزش صرفاً امری ذهنی، تجربی و نسبی نیست. بلکه ریشه در باورهای عمیق و اعتقادات الهی دارد. ارزشهای کسبوکاری و دیجیتال باید همراستا و منتج شده از ارزشهای اساسی که ریشه در باورهای اعتقادی و معنویت دارد، باشد. جهان دیجیتال را باید براساس ارزشها ساخت. فرهنگ و ارزشها در ساخت دیجیتال، معماری پلتفرمها، پورتالها، هویتی بصری محصولات دیجیتال و کیفیت فرایندها و فهم از تحول باید نمود داشته باشد. فناوری و جهان برآمده از آن باید گسترشدهنده فضایل انسانی همچون عقلانیت، عدالت و معنویت باشد.
دولت دیجیتال
دولتها برای حفظ و بقای خود نیاز به هماهنگی و انطباق با این اقتضائات عصر جدید دارند. بوروکراسی سنتی ابزاری برای کنترل و تضمین اثربخشی و کارایی فرآیندهای دولت بوده است. در جهان دیجیتالیشده که مفاهیم، کارکردها و اثربخشها در حال تغییر است، مفهوم بوروکراسی نمیتواند با صورت و ویژگیهای گذشتهاش همچنان به بقای خود ادامه دهد. عقبماندن سازوکارهای بوروکراتیک دولتها از تحولات عصر دیجیتال، مانع از دستیابی به مواهب دولت الکترونیک – ازجمله سهولت، سرعت و شفافیت – خواهد شد. ازاینرو، برای تحقق بهینه این تحول دیجیتال میبایست در نحوه کنشگری دولت در عرصه عمومی، مأموریتها و نحوه مدیریت فرآیند ارتباط با مردم، بازنگریِ اساسی صورت پذیرد.
2) ارکان تحول
سرمایه انسانی
سرمایه انسانی، محور تحول است. تحول دیجیتال با نیروی انسانی شروع میشود، با توانمندسازی سرمایه انسانی برای رسیدن به آینده، توسعه مییابد و برای افزایش اعتماد عمومی و سهولت زندگی مردم ارتقاء مییابد. برای توسعه و توانمندسازی سرمایه انسانی در دو سطح اقداماتی شکل گرفته است. سطح اول توسعه علوم مهندسی و فناوری (STEM - Science, technology, engineering, and mathematics) که موتور تحول دیجیتال در کشور است. ایران دارای تعداد زیادی فارغالتحصیل رشتههای مهندسی در حوزهی فناوری اطلاعات و علوم کامیپوتر است که ساخت دیجیتالی کشور را رقم میزنند. سطح دوم علوم موردنیاز در کشور، علوم سیاستگذاری و مدیریت راهبردی جریان توسعه و پیشرفت دیجیتال کشور مبتنی بر آیندهشناسی و آیندهسازی دقیق است. این دو لایه در کنار «ارزشها» - که پیونددهنده و پیشبرندهی حرکت آنها هستند - جریان پیشرفت را رقم خواهند زد.
دادهمحوری
جریان تحولی و دگرگونسازی فناوری در دهههای گذشته، تمام سطوح و ابعاد حیات بشری را به سامانههای تولید داده تبدیل کرده است. امروزه از کلانترین سطوح حیات انسانی تا پوشیدهترین زوایای زندگی شخصی او، موضوع تولید و استخراج داده قرار گرفته است. ازاینرو، در صحنه حکمرانی نیز «داده» اساس تحول مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات در ارائه خدمات است. تحول دادهای و نظام حکمرانی داده باید در راستای هوشمندسازی دولت معنا و تعین یابد. بهعبارتدیگر ایجاد، یکپارچهسازی یا تلفیق پایگاههای دادهی ملی باید در راستای رویکرد کلی تحول دولت باشد. درهمینراستا، قانون مدیریت دادهها و اطلاعات ملی در انتهای سال ۲۰۲۲ بهمنظور تسهیل در تبادل اطلاعات و قاعدهمند شدن ذخیرهسازی و یکپارچهسازی و امنیت دسترسی به دادههای ملی به تصویب مجلس رسیده است. کارگروه تعاملپذیری دولت الکترونیکی ذیل این قانون با هویت بخشی به مرکز ملی تبادل اطلاعات بهعنوان گذرگاه مرکزی تبادل اطلاعات G2G و G2B و G2C است. در دو سال گذشته حدود ۲۰ میلیارد تراکنش از آن عبور کرده، استعلامات کاغذی زیادی حذف و خدمات بهصورت الکترونیکی ارائه شده است.
مشارکت مردمی
گسترش فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی باعث تسهیل و گسترش مشارکت مردمی میشود. مردم، محور و هسته تشکیل حکومتها برای پاسداشت فرهنگ، ارزشهای اساسی و باورهای اعتقادی هستند. مسئله شورا و مشورت جزء دستورات اساسی اسلام به حاکم جامعه اسلامی بوده است. روش عقلا و مبتنی بر تجربه انسانی با ایجاد کرسیهای نمایندگی از مناطق جغرافیایی رقم خورده است. با گسترش فضای دیجیتال روش حضور مردم در سطوح مختلف حکمرانی درحال بازتعریفشدن است. مشارکت مردمی به سبک دیجیتال هم در مرحله مسألهیابی، هم در مرحله توصیف مسأله و هم در ارائه راهحل، انتخاب و گزینش آن و هم در مرحله اجرا و نظارت است. همچنین در این بازه زمانی تلاش شده است بر اساس تجارب حاصل از پیشرفتهای سایر کشورهای دنیا و مبتنی بر توصیههای ارائهشده در گزارشهای سازمان ملل در حوزه EGDI، درگاه ملی مشارکت الکترونیکی به آدرس eparticipation.my.gov.ir برای مشارکت مردم و کسبوکارها در بهبود حکمرانی و افزایش کیفیت خدمات و رضایت سنجی مردم راهاندازی شده و در مصوبهی اخیر شورای اجرایی فناوری اطلاعات (جلسه بیست و ششم) بر توسعه مشارکت الکترونیکی تأکیدات و تمهیدات لازم مدنظر قرار گرفته است. ضمناً حضور NGO ها در امر مشارکت الکترونیکی نیز در این دو سال چشمگیر بوده و به شفافیت و مشارکت مردم در حکمرانی کمک نموده است.
زیرساخت امن و ابری
زیرساخت ابری از ارکان تحول دیجیتال در دولت و یکی از مهمترین اجزای دولت الکترونیکی است. هدف آن، افزایش امنیت سامانهها و دادههای دولت، افزایش تعاملپذیری زیرساختهای دولت هوشمند و تسهیل خریدهای دستگاههای اجرایی کشور در حوزه خدمات و محصولات استاندارد، امن و مقرونبهصرفه فناوری اطلاعات (با تکیهبر راهکارهای ابری) و جلوگیری از ایجاد مراکز داده جدید توسط دستگاههای اجرایی است. همچنین بهدلیل عدم وجود مراکز داده دولتی مقرونبهصرفه، حرفهای، مقیاسپذیر و امن در کشور و مصرف زیاد انرژی توسط مراکز داده از یک سو و تغییر نگرشهای صورت گرفته در سطح مدیریت کلان کشور و تجربیات موفق جهانی در این حوزه از سوی دیگر، ارائه خدمات موردنیاز دستگاههای اجرایی کشور از طریق ابر دولت میتواند در افزایش بهرهوری و ایجاد نوآوری توسط دستگاههای اجرایی کشور و نیل به ایران هوشمند، مؤثر باشد.
جمعبندی؛ برای تحقق آرامش و سهولت زندگی
تحولِ بخش عمومی، برای افزایش سهولت زندگی و توسعه کسبوکارهای بخش خصوصی و تعاونی است. هر اقدام اصلاحی باید برای افزایش سهولت زندگی مردم و ایجاد آرامش و اعتماد عمومی باشد تا پایدار بماند و آثار دقیقی داشته باشد. دولت عمده اقدامات اساسی و تحولی خود را معطوف به ارتقاء اعتماد عمومی کرده است. سیاست تحول دیجیتال و هوشمندسازی، به کلیت خود زاینده سرمایه اجتماعی است اما در مقام تفصیل و اجراییسازی این سیاست، لازم است به تمام شئون و زوایای حاکمیتی توجه شود. ایجاد تجربه کاربری مطلوب برای مردم با شکلدهی به هویت بصری الهام گرفته از معماری و طبیعت ایران، فضای مناسبی را در دریافت خدمات برای مردم مهیا خواهد کرد. رعایت حریم خصوصی مردم، سیاست و ارزش کلیدی معماری دیجیتال ایران است که هم در تجربه کاربری، هم در معماری دادهای و هم ساخت بصری درگاهها لحاظ میشود.
آینده کشور و کیفیت فضای مجازی وابسته به هم هستند. نمیتوان آیندهای را بدون فضای مجازیِ بهخدمتگرفتهشده در راستای اهداف کشور تصور کرد. فضای مجازی که همهی مؤلفههای سازندهی قدرت، از علم و سیاست و فرهنگ گرفته تا سرزمین و امنیت را دربرگرفته بهمثابه عالمی قد علم کرده که هم رقمزنندهی آینده است و هم آینده درون آن شکل میگیرد. ارزشهای اساسی، کرامت انسانی و عدالت باید در دیجیتالیسازی امور و نظامات آن تعبیه شود. در هر عرصهی از کشور که دیجیتالیسازی و فضای مجازی (زیرساخت، سرویس یا پلتفرم) حضور پیدا کند، باید تحقق ارزشهای اساسی و نظام اسلامی بهوضوح قابلمشاهده باشد (برای تقریب ذهن مراجعه شود به مبانی تجربه کاربری و فناوری اخلاقی). این اتفاق به نظریهپردازی، مدلسازی و طرح و نقشهی دقیقی نیاز دارد تا دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی و عمومی در این نقشهی راه، قدم برداشته و توسط شورا و مرکز همراهی شوند. لازمهی این طرحریزی درک همراهی جداییناپذیر فرهنگ و فناوری است.
انقلاب اسلامی ایران صاحب نظریهای بدیل در مقابل نظم موجود جهانی است. پیشرفت در مقابل توسعه (در معنای غربی آن) نهتنها به وجوه مادی و اقتصادی توسعه میپردازد، بلکه به وجوه معنوی و روحی انسان، توجه به آحاد مردم، گسترش ارزشها و فضایل اخلاقی و تحقق حیات طیبه توجه اساسی دارد. نظریه پیشرفت و تعین حکمرانانه آن در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، بنا دارد پیشرفت را در همه ارکان و شئون، تعریف و تعقیب کند تا در بلندمدت، سنت شبهتوسعهای کشور به حرکتی درونزا و مبتنی بر موقعیت مسائل ایران اسلامی، مبدل گردد. لذا این تحول فناورانه دستگاههای اجرایی باید محمل جاریسازی ارزشهای انقلاب اسلامی نظیر عدالت و رفاه اجتماعی باشد.